Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan’dan Türk dünyası için beş somut iş birliği önerisi

Akademisyen Prof. Dr. Musa Kazım Arıcan, 18 Kasım 2026 tarihinde kaleme aldığı yazısında Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) bünyesindeki iş birliğinin toplumlar düzeyinde güçlendirilmesi için eğitim, kültür, bilim ve gençlik alanlarında kurumsal mekanizmalar oluşturulması gerektiğini ifade etti.

Dede Korkut’un Türk dünyasının ortak hafızasındaki yerinden hareketle Avrupa’daki Erasmus programının kuruluş anlayışını değerlendiren Arıcan, devletler arasındaki siyasi yakınlaşmanın kalıcı toplumsal ilişkilerle desteklenmesinin önemine dikkat çekti.

Türk Devletleri Teşkilatı’nın 29-30 Ekim 2026 tarihlerinde Ankara’da düzenlenen 13. Zirvesi’ne değinen Arıcan, Türkiye’nin dönem başkanlığının yeni iş birliği modelleri geliştirmek için fırsat oluşturduğunu belirtti.

Arıcan, yazısında şu ifadeleri kullandı:

“Şimdi soru şudur: Devletlerin masada kurduğu kardeşliği, gençlerin, kültür insanlarının, öğretmenlerin, akademisyenlerin, sanatçıların ve sivil toplumun hayatına hangi yollarla taşıyacağız?”

“Birlik, ilan edilerek değil, birlikte yaşanarak kurulur”

Dede Korkut anlatılarında ortak hafızanın nesilden nesile aktarılmasının önemine değinen Arıcan, Avrupa’nın öğrenci hareketliliği için Erasmus’un adını tercih etmesini de bu açıdan değerlendirdi.

İbn Haldun, Fârâbî ve Yusuf Has Hacib’in düşüncelerinden hareketle toplumsal birlikteliğin ortak deneyimlerle güçlenebileceğini belirten Arıcan, “Bu üç bilgenin ortak dersi şudur: Birlik, ilan edilerek değil, birlikte yaşanarak kurulur.” ifadelerini kullandı.

Türk dünyasında siyasi ve kurumsal yakınlaşmanın önemli aşamalardan geçtiğini belirten Arıcan, 1992’de başlayan liderler düzeyindeki temasların 2009 Nahçıvan Anlaşması ve 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı’nın kurulmasıyla kurumsal bir yapıya kavuştuğunu hatırlattı.

Arıcan, buna rağmen eğitim, kültür ve toplumsal hareketlilik alanlarında daha kapsamlı mekanizmalara ihtiyaç bulunduğunu vurguladı.

Birinci öneri: Türk dünyasına Erasmus benzeri Korkut Ata Programı

Arıcan’ın ilk önerisi, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde eğitim, gençlik, kültür ve spor alanlarındaki hareketlilik çalışmalarını ortak bir çatı altında toplamak amacıyla “Korkut Ata Türk Dünyası Hareketlilik Programı”nın oluşturulması oldu.

2026-2040 dönemini kapsayacak şekilde tasarladığı programın ilk üç yılda uygulanarak kalıcı bir kurumsal mekanizmaya dönüştürülmesini öneren Arıcan, mevcut öğrenci değişim programlarının daha geniş kesimlere ulaştırılması gerektiğini ifade etti.

Programın yalnızca üniversite öğrencilerini değil, ortaokul ve lise öğrencilerini, öğretmenleri, akademisyenleri, mesleki eğitim kursiyerlerini, gençlik çalışanlarını, belediyeleri ve sivil toplum kuruluşlarını da kapsaması gerektiğini belirtti.

Arıcan, önerisinin temel yaklaşımını şöyle açıkladı:

“Bu yüzden Korkut Ata’yı bir siyasal topluluk terbiyesi olarak görüyorum. Kurumlar yalnız iş yürütmez, alışkanlık da üretir.”

Programın Türk Devletleri Teşkilatı bünyesindeki bir üst yapı, ülkelerde oluşturulacak ulusal ajanslar ve yararlanıcı kurumlardan oluşan üç katmanlı bir modelle yürütülmesini öneren Arıcan, öğrenci ve öğretmen hareketliliği, kurumlar arası projeler, gençlik girişimleri ve ortak dijital platformların temel faaliyet alanları olabileceğini belirtti.

Program kapsamındaki her projenin en az iki ülkenin ortaklığını içermesini önerdi.

Arıcan, “Asıl hedef, Türk devletleri arasında dağınık duran kültürel yakınlığı ortak bir kamusal akla dönüştürmektir.” değerlendirmesinde bulundu.

Mevcut Orhun Değişim Programı’nın da bu yapıya entegre edilebileceğini belirten Arıcan, yeni mekanizmanın mevcut kurumlara alternatif değil, kurumlar arasında koordinasyon sağlayan bir çatı olması gerektiğini vurguladı.

İkinci öneri: İlk Türk Dünyası Eğitim Fuarı Ankara’da düzenlensin

Arıcan, ikinci önerisinde Türk devletlerindeki üniversiteleri, burs sağlayan kurumları ve öğrencileri düzenli olarak buluşturacak bir Türk Dünyası Eğitim Fuarı oluşturulmasını gündeme getirdi.

Eylül 2026’da Glasgow’da düzenlenen Avrupa Uluslararası Eğitim Birliği Konferansı’nda Türkiye’nin 96 üniversiteyle temsil edildiğini hatırlatan Arıcan, bu deneyimin Türk dünyasına yönelik ortak bir fuar için kullanılabileceğini ifade etti.

İlk fuarın Türkiye’nin dönem başkanlığında Ankara’da düzenlenmesini öneren Arıcan, sonraki yıllarda organizasyonun Türk Devletleri Teşkilatı dönem başkanlığını üstlenen ülkelere taşınabileceğini belirtti.

Ayrıca her beş yılda bir Türkiye’de daha geniş kapsamlı bir eğitim ve gençlik fuarı yapılmasını önerdi.

Fuarda üniversitelerin programlarını tanıtması, burs olanaklarının paylaşılması, diploma tanıma ve denklik işlemleri hakkında bilgi verilmesi, mesleki eğitim ve staj fırsatlarının değerlendirilmesi ile ortak Türk alfabesi ve yapay zekâ üzerine çalışmalar yürütülmesinin hedeflenebileceğini aktardı.

Arıcan, fuarın başarısının yalnızca katılımcı sayısıyla ölçülmemesi gerektiğini belirterek, “Fuar, ziyaretçi sayısıyla değil, doğurduğu sonuçlarla değerlendirilmelidir.” ifadelerini kullandı.

Üçüncü öneri: Dünya eğitim fuarlarında ortak Türk Dünyası Pavilyonu

Türk devletlerinin uluslararası eğitim alanında ortak tanıtım yapmasının önemine dikkat çeken Arıcan, ABD, Avrupa ve Asya-Pasifik’te düzenlenen büyük eğitim fuarlarında “Türk Dünyası Pavilyonu” oluşturulmasını önerdi.

Arıcan, Türkiye’nin “Study in Türkiye” markasıyla yürüttüğü tanıtım faaliyetlerinin, diğer Türk devletlerinin katılımıyla daha geniş bir çatı altında değerlendirilebileceğini belirtti.

Ortak pavilyon için “Study in the Turkic World” adını öneren Arıcan, bu yapının ortak diploma programlarını, öğrenci hareketliliğini, üniversiteleri ve burs imkânlarını uluslararası öğrencilere birlikte tanıtabileceğini ifade etti.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin yükseköğretim alanındaki deneyiminin de ortak tanıtım çalışmalarına katkı sunabileceğini kaydetti.

Arıcan, önerisini şu sözlerle özetledi:

“Buradaki fikir basittir: Tek başına her ülke bu fuarlarda bir oyuncudur; birlikte ise küresel yükseköğretim haritasında yeni bir bölgedir.”

Dördüncü öneri: Türkistan’da kalıcı bir akademik forum

Arıcan’ın dördüncü önerisi, Kazakistan’ın Türkistan şehrinde her yıl düzenlenecek uluslararası bir akademik forum kurulması oldu.

Hoca Ahmet Yesevî’nin Türk dünyasının ortak kültürel ve düşünsel mirasındaki yerine dikkat çeken Arıcan, Türkistan’ın yükseköğretim, bilim, kültür ve araştırma alanlarındaki iş birlikleri için merkez olarak değerlendirilebileceğini belirtti.

Forumun Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi ev sahipliğinde gerçekleştirilmesini öneren Arıcan, farklı ülkelerden üniversitelerin, akademisyenlerin, araştırma kuruluşlarının ve gençlerin bu yapıya katılabileceğini ifade etti.

Forumun yalnızca konuşmaların yapıldığı bir etkinlikle sınırlı kalmaması gerektiğini vurgulayan Arıcan, şu değerlendirmede bulundu:

“Türkistan Forumu; Türk dünyasının ortak hafızasını, yükseköğretim ağlarını, araştırma kapasitesini, kültürel etkileşimini ve değer temelli kalkınma arayışını Türkistan merkezli bir uluslararası işbirliği modeline dönüştüren yıllık stratejik bir platformdur.”

Forum kapsamında akademik kongreler, rektörler toplantıları, ortak araştırma projeleri, gençlik zirveleri ve kültürel etkinlikler düzenlenmesini önerdi.

Arıcan, her yılın sonunda Türkistan Bildirgesi yayımlanması, ortak araştırma çağrılarının yapılması ve üniversiteler arasındaki iş birliklerinin somut sonuçlarının takip edilmesi gerektiğini belirtti.

“Somut çıktı üretmeyen forum başarısızdır.” diyen Arıcan, kurulacak yapının kalıcı sekretarya ve kurumsal takvimle desteklenmesi gerektiğini ifade etti.

Beşinci öneri: Türk Dünyası Sivil Kurultayı ve Fuarı

Arıcan, son önerisinde Türk dünyasındaki sivil toplum kuruluşlarını, kültür kurumlarını, gençlik örgütlerini ve meslek kuruluşlarını bir araya getirecek yıllık bir kurultay düzenlenmesi gerektiğini belirtti.

Kurultayın her yıl Türk Dünyası Kültür Başkenti seçilen şehirde gerçekleştirilmesini öneren Arıcan, bu modelin mevcut kültürel faaliyetlerle bağlantılı olarak yürütülebileceğini ifade etti.

Sivil toplum kuruluşlarının ortak proje geliştirebileceği, gençlerin birlikte çalışabileceği, edebî eserlerin karşılıklı tercüme edilebileceği ve ortak kültürel faaliyetlerin planlanabileceği bir yapı oluşturulmasını önerdi.

TÜRKSOY bünyesinde yürüttüğü edebiyat çalışmalarından edindiği deneyimlere değinen Arıcan, Türk dünyasındaki kültürel ilişkilerin daha geniş toplumsal kesimlere ulaştırılması gerektiğini vurguladı.

Arıcan, “Şimdi bu tecrübeyi bir avuç aydının ayrıcalığı olmaktan çıkarıp bütün sivil topluma yaymak gerekiyor.” dedi.

Kurultayın kalıcı çıktılarından birinin dijital Türk Dünyası Sivil Toplum Haritası olması gerektiğini belirten Arıcan, bu sistem üzerinden kuruluşların faaliyet alanlarının, projelerinin ve iş birliği imkânlarının görülebileceğini ifade etti.

“Beş teklif, tek mimari”

Önerdiği beş yapının birbirinden bağımsız etkinlikler olarak değil, aynı kurumsal sistemin parçaları olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirten Arıcan, Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde ortak bir takvim oluşturulmasını önerdi.

Bu kapsamda ilkbaharda Türkistan Forumu’nun, yaz aylarında Türk Dünyası Sivil Kurultayı’nın, sonbaharda Türk Dünyası Eğitim Fuarı’nın gerçekleştirilmesini, yıl boyunca uluslararası eğitim fuarlarında ortak tanıtımlar yapılmasını ve yıl sonunda Korkut Ata Programı’nın faaliyet raporunun hazırlanmasını teklif etti.

Arıcan, “Korkut Ata Programı bu döngünün motorudur; diğer dördü ise onun vitrinleri, buluşma noktaları ve düşünce merkezleridir.” ifadelerini kullandı.

Önerilerin uygulanmasında Türk Devletleri Teşkilatı, TÜRKSOY, Türk Akademisi, TİKA, Yunus Emre Enstitüsü, Türkiye Maarif Vakfı, YÖK ve diğer ilgili kurumların birikiminden yararlanılması gerektiğini belirtti.

Türk devletleri arasında seyahat kolaylığı çağrısı

Arıcan, önerdiği eğitim ve gençlik programlarının uygulanabilmesi için Türk devletleri arasında seyahatin kolaylaştırılmasının da önem taşıdığını ifade etti.

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki kimlikle seyahat uygulamasının diğer Türk devletlerine kademeli olarak yaygınlaştırılabileceğini belirten Arıcan, uzun vadede Schengen benzeri ortak bir seyahat alanının değerlendirilebileceğini söyledi.

Türkiye’nin Türk Devletleri Teşkilatı dönem başkanlığı sırasında ilk Korkut Ata Programı çağrısının açılması, Türkistan Forumu’nun kurumsal hazırlıklarının yapılması ve Ankara’da ilk Türk Dünyası Eğitim Fuarı’nın düzenlenmesi gibi adımların atılabileceğini kaydetti.

2027 yılında Özbekistan’da yapılması öngörülen 14. Zirve’ye kadar ilk faaliyet sonuçlarının hazırlanmasını önerdi.

“Gelecek kuşaklar Türk dünyasını kendi hatıralarından tanıyacak”

Arıcan, yazısının sonunda Türk dünyası arasındaki yakınlaşmanın devletler düzeyindeki anlaşmaların yanı sıra gençlerin, akademisyenlerin, öğretmenlerin ve sivil toplum temsilcilerinin ortak deneyimleriyle güçlenebileceğini belirtti.

Bir öğrencinin başka bir Türk devletinde eğitim görmesi, öğretmenlerin ortak programlara katılması ve yerel yönetimlerin birlikte projeler geliştirmesinin kalıcı ilişkiler oluşturabileceğini ifade eden Arıcan, yazısını şu sözlerle tamamladı:

“Dede Korkut boy boylar, soy soylardı. Bugün bize düşen, o kopuzun sesini çağın kurumlarıyla yeniden duyurmaktır: Hareketlilikte Korkut Ata, hikmette Türkistan, buluşmada fuar ve kurultay, dünyaya açılmada ortak pavilyon. Türkiye’nin dönem başkanlığı, bu beş kapıyı birlikte açmak için tarihî bir fırsattır. Bir üniversite rektörü ve Türk dünyasının kalem ehliyle yıllardır yol yürüyen biri olarak inancım şudur: Bu fırsatı değerlendirirsek, gelecek kuşaklar Türk dünyasını bir haritadan değil, kendi hatıralarından tanıyacak.”

Güncel Haberler

Benzer Haberler

Yorum Yaz

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz